Insult — bosh miyaning qon bilan ta'minlanishi buziladigan xavfli holat. O'z vaqtida tibbiy yordam ko'rsatilmasa, bu miya to'qimasining qaytmas shikastlanishiga, nutqning yo'qolishiga, falajlik va shol bo'lishga olib kelishi mumkin.

Insultning dastlabki belgilarini qanday aniqlash mumkin, xavf guruhiga kimlar kiradi va tashxislash hamda davolashning qanday zamonaviy usullari qo'llaniladi? Kimyo University Hospital mutaxassislari har bir inson bilishi kerak bo'lgan eng muhim ma'lumotlar haqida so'zlab beradi.

Insult nima?

Insult bosh miyaning bir qismiga qon oqimi keskin buzilganda yuzaga keladi. Miya hujayralari kislorod va oziq moddalarni olmay qoladi va nobud bo'la boshlaydi.

Insultning ikki asosiy turi farqlanadi:

– Ishemik insult — bosh miya qon tomirining tromb yoki aterosklerotik pilakcha bilan to'silishi natijasida yuzaga keladi. Aksariyat holatlar shu turga to'g'ri keladi.

– Gemorragik insult — qon tomirning yorilishi va miya to'qimasiga qon quyilishi natijasida yuzaga keladi.

Alohida tranzitor ishemik hujum (TIA, «mikroinsult») ajratiladi: alomatlar to'satdan paydo bo'ladi, ammo bir necha daqiqa yoki soat ichida o'tib ketadi. Bu zararsiz holat emas, balki insultning jiddiy xabarchisi bo'lib, shoshilinch tekshiruvni talab qiladi.

Davolash qanchalik erta boshlansa, miya funksiyalarini saqlab qolish imkoniyati shunchalik yuqori bo'ladi. Shuning uchun insultga shubha qilinganda zudlik bilan shoshilinch tibbiy yordamga murojaat qilish zarur.

Insultning dastlabki alomatlari

Insultning asosiy belgilari:

– Yuz assimmetriyasi — qiyshaygan tabassum, og'iz burchagining pastga tushishi.

– Qo'l, oyoq yoki tananing yarmida kuchsizlik yoki uvishish, ko'pincha bir tomonda.

– Nutqning buzilishi — tushunarsiz nutq, so'z topishda qiyinchilik, o'ziga qaratilgan nutqni tushunmaslik.

– Bir yoki ikkala ko'zda ko'rishning to'satdan yomonlashishi, ko'zning ikkilanishi.

– Keskin bosh aylanishi, muvozanatni yo'qotish, harakatlar koordinatsiyasining buzilishi.

– Aniq sababsiz to'satdan kuchli bosh og'rig'i.

– Es-hushning chalkashishi, uyquchanlik yoki hushdan ketish.

Alomatlar to'satdan paydo bo'ladi. Tez baholash uchun oddiy sinovdan foydalanish mumkin: odamdan jilmayishni, ikkala qo'lini ko'tarishni va oddiy bir jumlani aytishni so'rang. Agar tabassum assimmetrik bo'lsa, qo'llardan biri pastga tushsa yoki nutq buzilgan bo'lsa, zudlik bilan tez tibbiy yordamni chaqiring.

Alomatlar yo'qolgan taqdirda ham, bu TIA yoki insultni inkor etmaydi.

Insultga shubha qilinganda nima qilish kerak?

Insultning mumkin bo'lgan alomatlari paydo bo'lganda:

– Zudlik bilan tez tibbiy yordamni chaqiring.

– Birinchi alomatlar paydo bo'lgan vaqtni eslab qoling yoki yozib qo'ying — bu davolash taktikasini tanlash uchun muhim.

– Odamni boshi va yelkalarini biroz ko'tarib yotqizing, qisib turgan kiyimlarini bo'shating, toza havo kirishini ta'minlang.

– Qusish bo'lsa, odamning boshini yon tomonga buring.

– Ovqat va ichimlik bermang: insult paytida yutish buzilishi mumkin.

– Shifokor ko'rsatmasisiz hech qanday dori, jumladan aspirin va qon bosimini tushiruvchi preparatlar bermang: gemorragik insultda bu zarar yetkazishi mumkin.

– Tibbiy mutaxassislar kelguncha odamni yolg'iz qoldirmang.

– Hushdan ketib, normal nafas olmasa, yurak-o'pka reanimatsiyasi bo'yicha dispetcher ko'rsatmalariga amal qiling.

– Odamni o'zingiz kasalxonaga olib bormang, tez tibbiy yordamni chaqiring: shifokorlar yordamni yo'ldayoq boshlaydi.

Insult nima sababdan yuzaga keladi?

Eng keng tarqalgan sabablar — bosh miya va bo'yin qon tomirlarining ateroskleroz kasalligi, shuningdek yurak ritmi buzilganda yurakda hosil bo'ladigan trombalar. Insult xavfini quyidagi omillar oshiradi:

– yuqori qon bosimi;

– bo'lmachalar fibrillyatsiyasi va yurak ritmining boshqa buzilishlari;

– qandli diabet;

– xolesterinning yuqori darajasi;

– chekish va spirtli ichimliklarni haddan tashqari iste'mol qilish;

– ortiqcha vazn va jismoniy faollikning yetishmasligi;

– noto'g'ri ovqatlanish;

– yosh, irsiy moyillik, ilgari o'tkazilgan insult yoki TIA.

Insult qanday tashxislanadi?

Insult turini aniqlash va miya holatini baholash uchun shifokor bir nechta tekshiruvlarni buyurishi mumkin.

– Nevrolog ko'rigi nutq, harakat, sezuvchanlik, ko'rish va koordinatsiyani baholash imkonini beradi.

– Bosh miya kompyuter tomografiyasi (KT) ishemik insultni gemorragik insultdan tez farqlashga yordam beradi, davolash taktikasi shunga bog'liq.

– Bosh miya magnit-rezonans tomografiyasi (MRT) zararlanish o'chog'ini aniqlaydi va o'zgarishlarning batafsil manzarasini beradi.

– KT yoki MR angiografiya bosh miya qon tomirlari holatini baholash, to'silish yoki yorilish joyini aniqlash imkonini beradi.

– Bo'yin va bosh qon tomirlarining dupleks skanerlashi torayish va aterosklerotik pilakchalarni aniqlashga yordam beradi.

– EKG va exokardiografiya (yurak UZI) yurak ritmi buzilishlari va trombning boshqa mumkin bo'lgan manbalarini aniqlashga yordam beradi.

– Qon tahlillari (glyukoza, lipid profili, qon ivish ko'rsatkichlari) xavf omillarini baholash va terapiyani tanlash uchun zarur.

O'tkir insultga shubha qilinganda tekshiruv shoshilinch o'tkaziladi. Tekshiruvlarga o'zingiz yozilish uchun tez tibbiy yordamni chaqirishni kechiktirmaslik kerak.

Insultni davolashning zamonaviy usullari

Davolashning asosiy maqsadi — miyaning qon bilan ta'minlanishini imkon qadar tezroq tiklash yoki himoya qilish, zararlanish zonasini cheklash va asoratlarning oldini olish.

Ishemik insultni davolash
Ko'rsatmalar mavjud bo'lganda va alomatlar boshlanganidan keyingi muayyan muddatlarda shifokor qon oqimini tiklash usullaridan foydalanishi mumkin: trombni maxsus preparatlar yordamida eritish (tromboliz terapiyasi) yoki trombni endovaskulyar usulda olib tashlash.

Gemorragik insultni davolash
Taktika qon ketishini to'xtatish, arterial va bosh ichi bosimini nazorat qilishga qaratilgan. Ko'rsatmalar mavjud bo'lganda neyroxirurgik aralashuv talab etilishi mumkin.

Dori terapiyasi
Davolash qon bosimini nazorat qiluvchi, tromblar hosil bo'lishining oldini oluvchi, xolesterinni pasaytiruvchi, miya hujayralarini himoya qiluvchi va asoratlarning oldini oluvchi preparatlarni o'z ichiga olishi mumkin. Terapiya sxemasini shifokor individual tanlaydi.

Insultdan keyingi reabilitatsiya
Tiklanish imkon qadar erta boshlanadi va davolovchi jismoniy tarbiya, nutqni tiklash mashg'ulotlari, o'z-o'ziga xizmat ko'rsatish ko'nikmalarini tiklash, nevrolog va kardiolog nazoratini o'z ichiga olishi mumkin. Muntazam reabilitatsiya yo'qotilgan funksiyalarni tiklashga va takroriy insult xavfini kamaytirishga yordam beradi.

Insult xavfini qanday kamaytirish mumkin?

Qon tomir kasalliklarining oldini olish uchun quyidagilar tavsiya etiladi:

– qon bosimini muntazam nazorat qilish;

– xolesterin va qondagi glyukoza darajasini tekshirib turish;

– yurak ritmi buzilganda kardiologda kuzatilish va uning tavsiyalariga amal qilish;

– chekishni tashlash va spirtli ichimliklarni cheklash;

– muvozanatli ovqatlanish;

– sog'liq holatini hisobga olgan holda jismoniy faol bo'lish;

– tana vaznini nazorat qilish;

– surunkali kasalliklar bo'yicha shifokor tavsiyalariga amal qilish.

Agar sizda xavf omillari bo'lsa, shifokor bilan individual profilaktika rejasini muhokama qiling.

Kimyo University Hospital'da o'z vaqtida tibbiy yordam

Insult alomatlari paydo bo'lganda tibbiy yordamga murojaat qilishni kechiktirmaslik muhim.

Kimyo University Hospital'da bemorlar mutaxassislar maslahatini olishi, zarur diagnostik tekshiruvlardan o'tishi hamda keyingi davolash va reabilitatsiya bo'yicha tavsiyalar olishi mumkin. Bemorning holatiga va tibbiy ko'rsatmalarga qarab mutaxassislar zarur yordam hajmini belgilaydi.

Klinikada quyidagilar mavjud:

– zamonaviy apparatda bosh miya va qon tomirlari MRT tekshiruvi;

– UZI, jumladan qon tomirlarning dupleks skanerlashi;

– uAngio AVIVA CX tizimida angiografiya hamda diagnostika va davolashning endovaskulyar usullari;

– funksional diagnostika, jumladan EKG va exokardiografiya;

– neyroxirurgiya bo'limi;

– reanimatsiya va intensiv terapiya bo'limi;

– insultdan keyin tiklanish uchun reabilitatsiya bo'limi.

Kimyo University Hospital shuningdek tez tibbiy yordam avtomobiliga ega.

Tez tibbiy yordamni chaqirish: 1413

Xavotirli alomatlarni e'tiborsiz qoldirmang va o'z-o'zingizni davolamang. Insultga shubha qilsangiz, zudlik bilan shoshilinch yordamni chaqiring. Mutaxassislarga o'z vaqtida murojaat qilish og'ir asoratlar xavfini kamaytirishga yordam beradi.

Kimyo University Hospital — har bir bemorga professional tibbiy yordam va e'tiborli munosabat.